“Çocuğum neden hep arkadaşlarının yaptığını yapıyor?” Bu soruyu soran pek çok ebeveyn var. Sizi anlıyoruz: Bazen kendi kararlarını almasını beklerken, arkadaşlarının hareketlerini birebir takip ettiğini görmek şaşırtıcı ve hatta biraz can sıkıcı olabilir. Ama merak etmeyin, bu durum tamamen normal ve aslında beynin karmaşık bir mekanizmasıyla bağlantılı.
2025 yılında yayımlanan güncel bir araştırma, ergenlerin karar alma süreçlerini mercek altına alıyor ve bize çocuğunuzun neden arkadaşlarının yaptıklarına bu kadar dikkat ettiğini bilimsel olarak açıklıyor.
İçsel Belirsizlik: Kararsızlığın Arkasındaki Sebep
İçsel belirsizlik, bir konuda kafamızın karışık olması demek. Kendi bilgimize güvenemediğimiz, “Acaba doğru mu yapıyorum?” diye düşündüğümüz anlar. Sizi anlıyoruz, çocuğunuz bir gün yeni bir telefon almak istiyor, ertesi gün ise hangi modeli seçeceğine karar veremiyor. İşte bu durum içsel belirsizlik.
Araştırma, ergenlerin belirsizlik yaşadıklarında sosyal bilgiye yöneldiğini gösteriyor. Sosyal bilgi derken, çevresindeki insanların ne yaptığı, neyi tercih ettiği ve nasıl davrandığı kastediliyor. Başka bir deyişle, çocuklar kendi kafalarına güvenmediklerinde başkalarına bakıyorlar ve onların davranışlarını rehber olarak kullanıyorlar.
Bir örnekle açıklayalım: Yeni bir oyun çıktı ve çocuğunuz oyunun iyi olup olmadığını bilmiyor. Arkadaşlarının çoğu oyunu deniyorsa, çocuğunuz da denemeye daha meyilli oluyor. Bu sadece taklit değil; beynin belirsizlikle başa çıkma stratejisi.
Araştırmanın İlginç Bulguları
Çalışma, ergenlerin sosyal bilgiyi kullanma şekillerini inceliyor ve birkaç önemli sonucu ortaya koyuyor:
Belirsizlik arttıkça sosyal bilgi kullanımı da artıyor
Çocuğunuz bir konuda kafasında net bir fikir yoksa, arkadaşlarının ne yaptığını daha fazla gözlemliyor. Sizi anlıyoruz, bazen bu davranış “hep başkalarını takip ediyor” gibi görünebilir ama bilimsel olarak mantıklı bir süreç.
Yaş farkı etkili
Genç yetişkinlerle karşılaştırıldığında, ergenler belirsizlik anında sosyal bilgiye daha bağımlı. Yani kendi kararlarını vermek yerine arkadaşlarının seçimlerine bakmak onlar için daha doğal.
Karar Alma Mekanizması ile Beyin ve metabilişsel gelişim ilişkisi
Ergenlerin beyinleri hâlâ gelişiyor ve kendi düşüncelerini değerlendirme yetenekleri (metabilişsel yetenekler) yetişkinler kadar olgun değil. Bu nedenle, belirsizlik durumunda başkalarına bakmak onların kararlarını güvenli bir şekilde şekillendirmelerine yardımcı oluyor.
Sosyal Bilgi Kullanımı: Avantajları ve Riskleri
Bunu duyunca “Ama ya hep arkadaşlarını takip ederse?” diye düşünebilirsiniz. Haklısınız, bazı riskleri var ama avantajlarını da göz ardı etmeyelim:
Avantajlar:
- Riskli durumlarda daha güvenli kararlar almalarını sağlar.
- Sosyal çevreyle uyumunu artırır, aidiyet duygusunu güçlendirir.
- Belirsizlik karşısında stresi azaltır ve hızlı seçim yapmayı kolaylaştırır.
Riskler:
- Çok fazla arkadaş etkisi, kendi kararlarını geliştirmesini yavaşlatabilir.
- Olumsuz sosyal örnekleri taklit etme ihtimali doğabilir.
- Özgüven ve bağımsızlık gelişimi biraz gecikebilir.
Ebeveynler İçin Pratik Öneriler
Sizi anlıyoruz: Çocuğunuzun sürekli arkadaşlarını takip ettiğini görmek kafa karıştırıcı olabilir. Ama birkaç stratejiyle bu süreci destekleyebilirsiniz:
Farkındalık yaratın: Bu davranışın normal olduğunu bilin. Eleştirmek yerine anlamaya çalışın.
Kendi kararlarını geliştirmesine fırsat verin: Küçük seçimlerde, örneğin hangi kıyafeti giyeceğine veya hangi etkinliğe katılacağına karar vermesini sağlayın.
Sosyal etkiyi konuşun: Çocuğunuzla arkadaşlarının kararlarının onu nasıl etkilediğini konuşabilirsiniz. Bu farkındalık, ileride daha bilinçli seçimler yapmasına yardımcı olur.
Olumlu örnekler sunun: Aile ve yakın çevre tarafından sunulan sağlıklı modeller, sosyal bilgiyi güvenli bir şekilde kullanmasına destek olur.
Sonuç
Ergenlik, hem sizin hem de çocuğunuz için karmaşık bir süreçtir. Arkadaşlarının ne yaptığını takip etmesi, beynin belirsizlikle baş etme mekanizmasının bir parçasıdır ve tamamen normaldir. Sosyal bilgi kullanımı, çocuğunuzun daha güvenli ve bilinçli seçimler yapmasını sağlayabilir.
Sizi anlıyoruz, bazen bu davranışlar sabır gerektiriyor. Ama unutmayın, ergenler sadece taklit etmiyor; çevresinden öğreniyor ve zamanla kendi özgün kararlarını geliştirecek kapasiteye sahipler. Bu süreci sabır ve anlayışla desteklemek, hem sosyal hem de bireysel gelişimleri için kritik öneme sahip.
Kaynakça
Ciranka, S., & van den Bos, W. (2025). Internal uncertainty impacts social information use in risky choice across adolescence. Nature Communications Psychology, 3, Article 137. https://doi.org/10.1038/s44271-025-00314-6
Hofmans, L., & van den Bos, W. (2025). Neural correlates of Bayesian social belief updating in the medial prefrontal cortex. Cerebral Cortex, 35(8), bhaf251. https://doi.org/10.1093/cercor/bhaf251
İlgili Okumalar (Dahili Bağlantılar)
- Aşırı düşünme sendromu: Döngüyü kırmak
- Sosyal anksiyete: Belirtiler ve baş etme yolları
- Online terapi nasıl işler? Avantajları nelerdir?
- Ebeveyn danışmanlığı: Ergenle iletişimde bilimsel yaklaşım
- Mete Psikoloji Blog – Güncel yazılar
Ek Bağlantılar (Harici)
- Ciranka & van den Bos (2025) – Communications Psychology
- Hofmans & van den Bos (2025) – Cerebral Cortex
- Peer Influences on Adolescent Decision Making – derleme
- WHO: Adolescent mental health
Mete Psikoloji ile Online Destek
Ergenlik dönemindeki sosyal etki ve karar alma süreçlerinde profesyonel destek için ekibimizle görüşebilirsiniz.
